Xiva Xonligi

XIVA XONLIGI O'rta Osiyoning buyuk davlati tarixi 1511 — 1920 X o r a z m v o d i y s i · K o ' h n a U r g a n c h · I c h a n Q a l ' a.

K I R I S H Xiva Xonligi haqida Xiva xonligi — O'rta Osiyoda XVI asrda tashkil topgan va XX asr boshigacha mavjud bo'lgan mustaqil davlat. U Xorazm vodiysida, Amudaryo quyi oqimida joylashgan bo'lib, qadimgi Xorazm davlatining vorisi hisoblanadi. Xiva xonligi paytasxti sifatida Xiva shahri xizmat qilgan. Davlat Shayboniylar sulolasidan chiqqan xonlar tomonidan boshqarilgan. O'z tarixida xonlik madaniyat, me'morchilik va ilm-fan sohasida yuksak darajaga erishgan..

T A R I X Xonlikning tashkil topishi 1511 Elbars I tomonidan Xiva xonligi asos solinadi 1598 Poytaxt Ko'hna Urganchdan Xivaga ko'chiriladi 1740 Nodirshoh Afshoniy bosqini va qisqa muddatli qaram 1804 Oltinboy davri — xonlik kuchayadi.

S U L O L A L A R Hukmron sulolalar Shayboniylar 1511–1770 Xiva xonligini asos solgan birinchi sulola. Elbars I boshchiligida davlat qurildi. Inoq sulolasi 1770–1804 O'tish davri. Haqiqiy hokimiyat inoqlari qo'lida edi. Qo'ng'irotlar 1804–1920 Xonlikning so'nggi va eng uzun sulolasi. Eng mashhur xonlar shu davrda yashagan..

M A S H H U R X O N L A R Xiva xonligining buyuk hukmdorlari Muhammad Rahim I 1806–1825 Rossiya bilan ilk aloqalar o'rnatildi. Davlat mustahkamlandi. Allaquli Xon 1825–1842 Savdo yo'llari kengaydi. Ko'plab binolar qurildi. Muhammad Amin Xon 1845–1855 Xiva madaniy gullab-yashnadi. Katta Karvonsaroy qurildi. Muhammad Rahim II 1864–1910 Ro'siya protektoratida ham xonlikni saqladi. Shoir va mesenat..

M E ' M O R C H I L I K Ichan Qal'a va obidalar Ichan Qal'a Xivaning ichki qal'asi. UNESCO Jahon merosi ro'yxatida. Devor balandligi 8–10 m. Kalta Minor 1851 yilda qurilishi boshlangan lekin tugallanmagan minora. Balandligi 29 m, diametri 14.2 m. Islom Xo'ja Minarasi 1910 yilda qurilgan. Balandligi 57 m — Xivaning eng baland minorasi. Pahlavon Mahmud Maqbarasi XIV asrda qurilgan. O'rta Osiyo kamarashining xotirasiga bag'ishlangan. Juma Masjidi X asrdan mavjud. 218 ta o'ymakor ustun bilan bezatilgan noyob inshoot. Kuhna Ark Xonlar saroyi. XVI–XIX asrlarda qurilgan. Qabul zali, masjid va hazina joylashgan..

M A D A N I Y A T V A I L M - F A N Xiva — ilm va san'at markazi Ilm-fan Al-Xorazmiy matematika va astronomiya sohasida jahon ilmiga ulkan hissa qo'shgan Xiva madrasalari O'rta Osiyoning yetakchi ta'lim markazlari bo'lgan Ko'plab qo'lyozmalar va kitoblar to'plangan Abu Rayhon Beruniy Xorazmda tug'ilib, ilmiy faoliyat olib borgan San'at va hunarmanchilik Xiva gilamlari va to'qimachilik mahsulotlari mashhur bo'lgan Mis va kumush buyumlar yasash an'analari yuksak rivojlangan O'ymakorlik va naqqoshlik san'ati me'morchilikda keng qo'llanilgan Xattotlik va miniatura san'ati gullab-yashnagan.

S A V D O V A I Q T I S O D I Y O T Ipak yo'li va Xiva savdosi 3 ta Asosiy karvon yo'li Xiva orqali o'tgan XVI asr Savdo rivojlangan oltin davr boshlangan 50+ ta Xorijiy mamlakatlar bilan savdo aloqasi Xiva xonligi Buyuk Ipak yo'lining muhim tugunida joylashgan bo'lib, Sharq va G'arb o'rtasidagi savdoni nazorat qilgan. Karvonsaroylar, bozorlar va hunarmandchilik ustaxonalari iqtisodiyotning asosini tashkil etgan..

R O S S I Y A B O S Q I N I Xonlikning qulashi 1839 Rossiya qo'shinlari birinchi marta Xivaga yurish qildi, lekin sovuq va sharoit tufayli qaytishga majbur bo'ldi. 1873 General Kaufmann boshchiligida Rossiya qo'shinlari Xivani bosib oldi. Gandimyan shartnomasi imzolandi. 1873–1920 Xiva rasman protektorat sifatida mavjud bo'ldi, lekin haqiqiy hokimiyat Rossiyada edi. 1920 Sovet Qizil Armiyasi Xivani to'liq bosib oldi. Xorazm Xalq Sovet Respublikasi e'lon qilindi. Xonlik tarixga aylandi..

X U L O S A Xiva Xonligi — O'rta Osiyoning Bebaho Merosi Xiva xonligi 400 yildan ortiq tarixga ega bo'lib, O'rta Osiyo madaniyati, me'morchiligi va ilm-fanining rivojiga bebaho hissa qo'shgan. Ichan Qal'a UNESCO tomonidan Jahon merosi deb e'tirof etilgan. Xiva bugun ham o'z tarixiy qiyofasini saqlab kelmoqda..