PowerPoint Presentation

[Audio] Καλώς ήρθατε στην Ενότητα 3 «Δεδομένα, πλατφόρμες και διαλειτουργικότητα».

[Audio] Στην Ενότητα 2 ακολουθήσαμε το προϊόν κατά μήκος της αλυσίδας και είδαμε ψηφιακές τεχνολογίες σε κάθε στάδιο. Σε αυτή την ενότητα εστιάζουμε σε ό,τι παράγουν και ανταλλάσσουν όλες αυτές: τα δεδομένα. Τα δεδομένα είναι το νήμα που συνδέει τους φορείς, και οι κανόνες για τον τρόπο με τον οποίο ρέουν θα καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό ποιος ωφελείται από τον ψηφιακό μετασχηματισμό. Ας ξεκινήσουμε από το πού προέρχονται τα δεδομένα. Στην εκμετάλλευση, υπάρχουν δεδομένα από χωράφια, μηχανήματα και ζώα: μετρήσεις εδάφους, χάρτες απόδοσης, αρχεία εφαρμογών, παραγωγή γάλακτος, κατανάλωση τροφής. Υπάρχουν περιβαλλοντικά δεδομένα: μετεωρολογικοί σταθμοί, προγνώσεις, δορυφορικές εικόνες. Υπάρχουν δεδομένα αγοράς για τις τιμές και τη ζήτηση, δεδομένα εφοδιαστικής για τις αποστολές και τις συνθήκες τους, και δεδομένα καταναλωτών για τις αγορές και τις προτιμήσεις. Ορισμένα δεδομένα τηρούνται ιδιωτικά από εκμεταλλεύσεις και εταιρείες, ενώ άλλα είναι δημόσια ή ανοικτά, όπως τα δορυφορικά δεδομένα Copernicus που συζητήσαμε. Ένας χρήσιμος τρόπος να το σκεφτούμε είναι η αλυσίδα αξίας των δεδομένων: τα δεδομένα συλλέγονται, αποθηκεύονται, ενοποιούνται με άλλα δεδομένα, αναλύονται, χρησιμοποιούνται για μια απόφαση και, ορισμένες φορές, μοιράζονται με άλλους. Κάθε βήμα προσθέτει αξία και κάθε βήμα εμπλέκει διαφορετικούς φορείς. Ένας αγρότης μπορεί να συλλέγει δεδομένα εδάφους, μια τεχνολογική εταιρεία να τα αποθηκεύει και να τα αναλύει, ένας σύμβουλος να τα μετατρέπει σε σύσταση, και ένας μεταποιητής να θέλει αργότερα να χρησιμοποιήσει τις ίδιες πληροφορίες για να προγραμματίσει τις δραστηριότητές του. Το πιο σημαντικό σημείο είναι ότι η αξία προκύπτει συχνά από τον συνδυασμό. Τα δεδομένα εδάφους από μόνα τους είναι χρήσιμα. Σε συνδυασμό με προγνώσεις καιρού, αρχεία μηχανημάτων και τιμές αγοράς, μπορούν να στηρίξουν πολύ καλύτερες αποφάσεις. Ο συνδυασμός όμως απαιτεί να μπορούν να συγκεντρωθούν δεδομένα από διαφορετικούς κατόχους, και εκεί ακριβώς ανακύπτουν τα ζητήματα της ιδιοκτησίας, της εμπιστοσύνης και της συμβατότητας. Βοηθά επίσης να διακρίνουμε τα είδη δεδομένων. Τα προσωπικά δεδομένα, δηλαδή τα δεδομένα που αφορούν ταυτοποιήσιμο πρόσωπο, προστατεύονται από τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (GDPR). Τα μη προσωπικά δεδομένα, όπως οι μετρήσεις υγρασίας εδάφους, δεν καλύπτονται από αυτόν τον κανονισμό, μπορεί όμως να είναι εμπορικά ευαίσθητα. Και η διαχωριστική γραμμή μπορεί να είναι λεπτότερη απ' ό,τι νομίζουμε: μια ανασκόπηση της βιβλιογραφίας για την ιδιοκτησία των δεδομένων στη γεωργία επισημαίνει ότι κάτι σαν την πορεία GPS ενός τρακτέρ ή τα όρια των αγρών μπορεί να θεωρηθεί προσωπικό δεδομένο αν ταυτοποιεί άμεσα ή έμμεσα ένα πρόσωπο. Θυμηθείτε τι διαπίστωσαν ο Wolfert και οι συνεργάτες του στην ανασκόπησή τους: τα μεγάλα δεδομένα στη γεωργία αναμένεται να μετατοπίσουν τους ρόλους και τις σχέσεις ισχύος στις αλυσίδες τροφίμων. Έτσι μπορούμε να οργανώσουμε την υπόλοιπη ενότητα γύρω από τέσσερα απλά ερωτήματα. Ποιος παράγει τα δεδομένα; Ποιος τα κατέχει; Ποιος μπορεί να τα χρησιμοποιήσει και υπό ποιες προϋποθέσεις; Και ποιος ωφελείται; Κάντε μια παύση. Για το δικό σας παράδειγμα προϊόντος, καταγράψτε τρία σύνολα δεδομένων που υπάρχουν κάπου στην αλυσίδα και γράψτε δίπλα σε καθένα ποιος τα κατέχει σήμερα..

[Audio] Το «Ποιος κατέχει τα δεδομένα;» είναι ίσως το ερώτημα που τίθεται συχνότερα στην ψηφιακή γεωργία, και η ειλικρινής απάντηση είναι πιο περίπλοκη απ' ό,τι περιμένουν οι περισσότεροι. Για τα προσωπικά δεδομένα, το ευρωπαϊκό δίκαιο παρέχει στα φυσικά πρόσωπα σαφή δικαιώματα. Για τα μη προσωπικά δεδομένα, όπως τα δεδομένα μηχανημάτων ή αισθητήρων, δεν υπάρχει γενικό δικαίωμα ιδιοκτησίας επί των δεδομένων. Στην πράξη υπάρχει ένας συνδυασμός συμβάσεων, τεχνικού ελέγχου και, όλο και περισσότερο, ειδικών δικαιωμάτων πρόσβασης. Γι' αυτό οι ειδικοί προτιμούν συχνά να μιλούν για έλεγχο, πρόσβαση και χρήση και όχι για ιδιοκτησία. Το πρακτικό ερώτημα δεν είναι «ποιος τα κατέχει», αλλά «ποιος μπορεί να έχει πρόσβαση, ποιος μπορεί να τα χρησιμοποιήσει, για ποιους σκοπούς και ποιος αποφασίζει». Η έρευνα για τις στάσεις των αγροτών δείχνει γιατί αυτό έχει σημασία. Μελέτες για την απροθυμία των αγροτών να μοιραστούν δεδομένα επισημαίνουν ανησυχίες για το ποιος θα βλέπει τα δεδομένα και πώς μπορεί να χρησιμοποιηθούν. Οι αγρότες νιώθουν συχνά ότι τα δεδομένα για τις εισροές, τις αποφάσεις, τις αποδόσεις και τα οικονομικά τους ανήκουν στη δική τους επιχείρηση. Ανησυχούν ότι οι τεχνολογικές εταιρείες θα μπορούσαν να τα επαναχρησιμοποιήσουν για να χτίσουν άλλες υπηρεσίες ή για να επηρεάσουν τις τιμές, ενώ ο αγρότης αποκλείεται από τα οφέλη. Ένα βασικό άρθρο των Wiseman, Sanderson, Zhang και Jakku εξέτασε το θέμα μέσα από το πρίσμα της νομοθεσίας που επηρεάζει την έξυπνη γεωργία. Άλλες μελέτες σημειώνουν ότι οι αγρότες μπορεί να αισθάνονται ευάλωτοι όταν διαπραγματεύονται συμβάσεις με μεγάλους παρόχους τεχνολογίας, των οποίων οι όροι αδειοδότησης μπορεί να υπάγονται σε ξένες δικαιοδοσίες. Και επειδή μεγάλο μέρος της ψηφιακής γεωργίας γίνεται μέσω ηλεκτρονικών όρων και προϋποθέσεων χρήσης, πολλοί αγρότες δεν διαβάζουν ποτέ, ή δεν κατανοούν πλήρως, όσα αποδέχονται. Αυτό είναι ένα σημαντικό σημείο για την ισχύ. Νωρίτερα μιλήσαμε για ασυμμετρίες ανάμεσα σε μικρές εκμεταλλεύσεις και μεγάλες αλυσίδες λιανικής. Η ίδια ασυμμετρία εμφανίζεται εδώ ανάμεσα σε μεμονωμένους αγρότες και μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας και μηχανημάτων. Η έκθεση του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) του 2022 για την αυτοματοποίηση στη γεωργία προειδοποιεί ότι, αν οι τεχνολογικές εταιρείες κρατούν και κατέχουν τα δεδομένα, αυτό θα μπορούσε να ευνοήσει φορείς που είναι ήδη ισχυροί και να οδηγήσει σε μονοπώλια δεδομένων. Τι χτίζει εμπιστοσύνη; Η έρευνα των Jakku και συνεργατών για την εμπιστοσύνη στην έξυπνη γεωργία αναδεικνύει τη διαφάνεια, δηλαδή τη σαφή ενημέρωση για το ποια δεδομένα συλλέγονται, γιατί και με ποιον μοιράζονται, και τον επιμερισμό των οφελών, δηλαδή ότι όσοι παράγουν τα δεδομένα λαμβάνουν κάτι σε αντάλλαγμα, είτε πρόκειται για καλύτερες υπηρεσίες, είτε για χαμηλότερες τιμές, είτε για μερίδιο της αξίας. Για την εκπαίδευση και τη συμβουλευτική υπάρχει ένα πρακτικό δίδαγμα. Οι αγρότες και οι συνεταιρισμοί πρέπει να μπορούν να θέτουν τις σωστές ερωτήσεις πριν εγγραφούν σε μια ψηφιακή υπηρεσία: ποια δεδομένα συλλέγονται, ποιος μπορεί να τα δει, μπορώ να τα πάρω μαζί μου αν αποχωρήσω, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για σκοπούς άλλους από την υπηρεσία που λαμβάνω, και τι συμβαίνει αν η εταιρεία πωληθεί; Σκεφτείτε το δικό σας πλαίσιο. Αν ένας συνεταιρισμός σας ζητούσε έναν κατάλογο ελέγχου μίας σελίδας με ερωτήσεις προς έναν πάροχο τεχνολογίας σχετικά με τα δεδομένα, ποια θα ήταν τα τρία πρώτα σημεία;.

[Audio] Πώς μπορούμε να διέπουμε την ανταλλαγή δεδομένων στην πράξη; Η Ευρώπη έχει ακολουθήσει δύο συμπληρωματικές διαδρομές: μια εθελοντική, με πρωτοβουλία του κλάδου, και μια νομοθετική. Η εθελοντική διαδρομή είναι ο Κώδικας Δεοντολογίας της ΕΕ για την ανταλλαγή γεωργικών δεδομένων με συμβατική συμφωνία. Παρουσιάστηκε στις Βρυξέλλες στις 23 Απριλίου 2018 από μια συμμαχία ενώσεων από όλη την αγροδιατροφική αλυσίδα, μεταξύ των οποίων η Copa-Cogeca, η οργάνωση των αγροτών και των συνεταιρισμών, και η CEMA, η ένωση της βιομηχανίας μηχανημάτων, μαζί με ενώσεις των τομέων των λιπασμάτων, της φυτοπροστασίας, των σπόρων, των ζωοτροφών και της εκτροφής ζώων. Ο Κώδικας δεν είναι δεσμευτικός. Καθορίζει γενικές αρχές και έναν κατάλογο ελέγχου για τις συμβάσεις, και διατηρεί τον αγρότη στο επίκεντρο της συλλογής, της επεξεργασίας και της διαχείρισης των δεδομένων. Οι βασικές αρχές του καλύπτουν την απόδοση δικαιωμάτων επί των δεδομένων στον φορέα που τα παράγει (data originator), την πρόσβαση, τον έλεγχο και τη φορητότητα, καθώς και την προστασία δεδομένων και τη διαφάνεια. Εστιάζει κυρίως στα μη προσωπικά δεδομένα. Ο Κώδικας υπήρξε πολύτιμος για τη διαμόρφωση κοινής γλώσσας. Ως εθελοντικό έγγραφο, όμως, έχει όρια. Σχολιαστές σημειώνουν ότι οι όροι γράφονται σε μεμονωμένες συμβάσεις, κάτι που στην πράξη μπορεί να σημαίνει πολλές σύνθετες και ασαφείς συμβάσεις, και τίποτα δεν υποχρεώνει μια εταιρεία να ακολουθήσει τον Κώδικα. Η νομοθετική διαδρομή είναι η Πράξη για τα δεδομένα (Data Act), Κανονισμός (ΕΕ) 2023/2854. Οι περισσότερες διατάξεις της έγιναν εφαρμοστέες στις 12 Σεπτεμβρίου 2025. Θεσπίζει ένα καθεστώς πρόσβασης και ανταλλαγής με επίκεντρο τον χρήστη για τα δεδομένα που παράγονται από συνδεδεμένα προϊόντα και συναφείς υπηρεσίες, που περιλαμβάνουν τα βιομηχανικά μηχανήματα, οπότε πολλά σύγχρονα συνδεδεμένα γεωργικά μηχανήματα μπορεί να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής, αν και η εφαρμογή σε συγκεκριμένες περιπτώσεις πρέπει να ελέγχεται. Οι χρήστες έχουν δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα που παράγουν τα προϊόντα τους. Οι εταιρείες που κατέχουν τα δεδομένα δεν μπορούν να τα χρησιμοποιούν, στην περίπτωση μη προσωπικών δεδομένων, χωρίς σύμβαση με τον χρήστη. Από τις 12 Σεπτεμβρίου 2026, τα προϊόντα που διατίθενται πρόσφατα στην αγορά πρέπει να σχεδιάζονται έτσι ώστε τα δεδομένα να είναι προσβάσιμα στον χρήστη από προεπιλογή· η ημερομηνία αυτή μόλις πέρασε. Και η Πράξη περιλαμβάνει κανόνες για τους αθέμιτους συμβατικούς όρους στις συμβάσεις δεδομένων μεταξύ επιχειρήσεων (B2B), οι οποίοι εφαρμόζονται στις συμβάσεις σύμφωνα με το αρχικό χρονοδιάγραμμα από το 2025, και σε ορισμένες παλαιότερες μακροχρόνιες συμβάσεις από το 2027. Για τους αγρότες αυτό είναι δυνητικά σημαντικό, επειδή μεταφέρει ορισμένες από τις αρχές του Κώδικα Δεοντολογίας σε δεσμευτικό δίκαιο. Ωστόσο, τα δικαιώματα στα χαρτιά είναι μόνο η αρχή. Η άσκησή τους απαιτεί επίγνωση, τεχνικά μέσα για την ανάκτηση και την επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων και ικανότητα διαπραγμάτευσης. Οι συνεταιρισμοί, οι σύμβουλοι και οι αξιόπιστοι διαμεσολαβητές έχουν σημαντικό ρόλο στο να βοηθήσουν τους αγρότες να ασκήσουν αυτά τα δικαιώματα. Σημειώστε επίσης ότι ο τομέας αυτός κινείται γρήγορα, οπότε όποιος χρησιμοποιεί αυτές τις διαφάνειες στη διδασκαλία πρέπει να ελέγχει την τελευταία κατάσταση της νομοθεσίας..

[Audio] Ας δούμε τώρα ένα σύνολο αρχών που θα συναντήσετε σχεδόν σε κάθε ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο: τις αρχές FAIR. Το FAIR σημαίνει Findable, Accessible, Interoperable και Reusable, δηλαδή ανιχνεύσιμα, προσβάσιμα, διαλειτουργικά και επαναχρησιμοποιήσιμα. Δημοσιεύθηκαν το 2016 στο περιοδικό Scientific Data από τον Mark Wilkinson και μια μεγάλη ομάδα συναδέλφων από την ακαδημαϊκή κοινότητα, τη βιομηχανία, τους χρηματοδοτικούς οργανισμούς και τους εκδότες. Η ιδέα ήταν να δοθεί ένα συνοπτικό, μετρήσιμο σύνολο κατευθυντήριων γραμμών για τη βελτίωση της επαναχρησιμοποίησης των δεδομένων. Ένα διακριτικό χαρακτηριστικό των αρχών είναι ότι δίνουν έμφαση στη δυνατότητα των μηχανών, και όχι μόνο των ανθρώπων, να βρίσκουν και να χρησιμοποιούν τα δεδομένα αυτόματα. Στην πράξη, το «Findable» (ανιχνεύσιμα) σημαίνει ότι τα δεδομένα και η περιγραφή τους, δηλαδή τα μεταδεδομένα, φέρουν μόνιμα αναγνωριστικά και είναι καταχωρισμένα κάπου όπου μπορούν να αναζητηθούν, ώστε κάποιος να μπορεί να τα ανακαλύψει. Το «Accessible» (προσβάσιμα) σημαίνει ότι, μόλις βρεθούν, είναι σαφές πώς μπορεί να γίνει η πρόσβαση στα δεδομένα, κάτι που μπορεί να περιλαμβάνει πιστοποίηση ταυτότητας ή εξουσιοδότηση. Το «Interoperable» (διαλειτουργικά) σημαίνει ότι τα δεδομένα χρησιμοποιούν κοινές μορφές και λεξιλόγια, ώστε να μπορούν να συνδυάζονται με άλλα δεδομένα. Το «Reusable» (επαναχρησιμοποιήσιμα) σημαίνει ότι τα δεδομένα συνοδεύονται από σαφή άδεια χρήσης και πληροφορίες για την προέλευσή τους (provenance), δηλαδή από πού προήλθαν και πώς παρήχθησαν, ώστε άλλοι να μπορούν να κρίνουν αν και πώς μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν. Δύο διευκρινίσεις είναι σημαντικές. Πρώτον, οι συγγραφείς τονίζουν ότι οι αρχές είναι κατευθυντήριες γραμμές που προηγούνται της υλοποίησης. Δεν επιβάλλουν καμία συγκεκριμένη τεχνολογία ή πρότυπο, και δεν αποτελούν οι ίδιες πρότυπο. Επομένως το «FAIR» δεν είναι προϊόν που μπορεί να αγοραστεί, αλλά μια κατεύθυνση πορείας που μπορεί να υλοποιηθεί με πολλούς τρόπους. Δεύτερον, το FAIR δεν σημαίνει ανοικτό. Τα δεδομένα μπορούν να είναι FAIR και παρ' όλα αυτά να έχουν περιορισμούς: για παράδειγμα, τα ιδιωτικά δεδομένα εκμετάλλευσης μιας εταιρείας μπορούν να είναι καλά περιγεγραμμένα, προσβάσιμα μόνο σε εξουσιοδοτημένους συνεργάτες και αδειοδοτημένα για συγκεκριμένες χρήσεις. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στη γεωργία, όπου μεγάλο μέρος των πολύτιμων δεδομένων είναι εμπορικά ευαίσθητο ή προσωπικό. Μια διαδεδομένη διατύπωση είναι ότι τα δεδομένα πρέπει να είναι «όσο το δυνατόν πιο ανοικτά, όσο χρειάζεται πιο κλειστά». Για το θέμα μας, το FAIR έχει σημασία με τρεις τρόπους. Στην έρευνα και την εκπαίδευση, επιτρέπει σε σύνολα δεδομένων από πειράματα, πιλοτικές εφαρμογές και ζωντανά εργαστήρια να επαναχρησιμοποιούνται από άλλους, κάτι που αποτελεί ισχυρό επιχείρημα για τη διδασκαλία της διαχείρισης δεδομένων στους φοιτητές. Στις συμβουλευτικές υπηρεσίες, τα καλά τεκμηριωμένα δεδομένα επιτρέπουν σε εργαλεία διαφορετικών παρόχων να λειτουργούν μαζί. Και στις κοινές πλατφόρμες και τους χώρους δεδομένων (data spaces), που θα συζητήσουμε σύντομα, οι πρακτικές τύπου FAIR αποτελούν τη βάση για να λειτουργούν μαζί δεδομένα από διαφορετικές πηγές. Ένα καλό παράδειγμα του είδους των πόρων που στηρίζουν το FAIR στον κλάδο μας είναι το λεξιλόγιο AGROVOC του FAO, το οποίο θα δούμε στην επόμενη διαφάνεια. Για προβληματισμό: σκεφτείτε ένα σύνολο δεδομένων που διαθέτετε εσείς ή ο οργανισμός σας. Πώς θα το βαθμολογούσατε για καθένα από τα τέσσερα γράμματα, και ποια είναι η φθηνότερη βελτίωση που θα μπορούσατε να κάνετε;.

[Audio] Η μετάφραση έχει το ίδιο ύφος με τα προηγούμενα τμήματα. Διαλειτουργικότητα σημαίνει την ικανότητα διαφορετικών συστημάτων και οργανισμών να ανταλλάσσουν δεδομένα και να τα χρησιμοποιούν με νόημα. Στην πράξη είναι ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια της ψηφιακής γεωργίας: ένας αγρότης μπορεί να χρησιμοποιεί μηχανήματα από έναν κατασκευαστή, λογισμικό από έναν άλλον, μετεωρολογική υπηρεσία από έναν τρίτο και πλατφόρμα συνεταιρισμού από έναν τέταρτο, και το να ρέουν τα δεδομένα μεταξύ τους μπορεί να είναι επώδυνο. Ένα χρήσιμο πλαίσιο προέρχεται από το Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Διαλειτουργικότητας (European Interoperability Framework), που δημοσιεύθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2017. Αν και σχεδιάστηκε για να καθοδηγήσει τις δημόσιες διοικήσεις στην παροχή ψηφιακών δημόσιων υπηρεσιών, η βασική ιδέα του εφαρμόζεται καλά στον κλάδο μας: η διαλειτουργικότητα έχει τέσσερα επίπεδα και δεν είναι μόνο τεχνικό ζήτημα. Το πρώτο είναι η νομική διαλειτουργικότητα: οργανισμοί που λειτουργούν υπό διαφορετικά νομικά πλαίσια πρέπει να μπορούν να συνεργάζονται. Το δεύτερο είναι η οργανωτική: συμφωνημένες διαδικασίες, ρόλοι και αρμοδιότητες. Το τρίτο είναι η σημασιολογική: κοινή κατανόηση του νοήματος των δεδομένων. Το τέταρτο είναι η τεχνική: οι διεπαφές και τα πρωτόκολλα που μεταφέρουν τα δεδομένα. Το πλαίσιο τονίζει επίσης τη διακυβέρνηση σε όλα τα επίπεδα. Η γεωργία προσφέρει εξαιρετικά παραδείγματα στο τεχνικό και στο σημασιολογικό επίπεδο. Στο τεχνικό επίπεδο, το ISOBUS, που βασίζεται στο πρότυπο ISO 11783, έχει γίνει το de facto πρότυπο για την επικοινωνία μεταξύ τρακτέρ και εξαρτημάτων διαφορετικών κατασκευαστών. Στο σημασιολογικό επίπεδο, το AGROVOC, ένα πολυγλωσσικό λεξιλόγιο που συντηρείται από τον FAO, τυποποιεί τους όρους για τη γεωργία, τα τρόφιμα και συναφή πεδία και δημοσιεύεται ως συνδεδεμένα ανοικτά δεδομένα (linked open data), κάτι που βοηθά να ταξινομούνται με συνέπεια δεδομένα από διαφορετικές πηγές και γλώσσες. Η ιστορία του ISOBUS όμως διδάσκει και ένα σημαντικό μάθημα. Το Agricultural Industry Electronics Foundation (AEF) εξηγεί ότι, παρόλο που οι κατασκευαστές συμφώνησαν σε ένα παγκόσμιο πρότυπο, δεν αποδείχθηκαν όλα τα μηχανήματα συμβατά, επειδή το πρότυπο ISO δεν ήταν αρκετά συγκεκριμένο σε αρκετά σημεία. Το AEF εισήγαγε γι' αυτό πρόσθετες κατευθυντήριες γραμμές και μια δοκιμή συμμόρφωσης, ώστε τα προϊόντα που την περνούν να μπορούν να φέρουν σήμα που δείχνει ότι λειτουργούν μαζί. Με άλλα λόγια, ένα πρότυπο είναι αναγκαίο αλλά όχι επαρκές. Χρειάζονται επίσης λεπτομερείς προδιαγραφές, δοκιμές, πιστοποίηση και ένας φορέας διακυβέρνησης που εμπιστεύεται ο κλάδος. Γιατί έχει σημασία αυτό για τους αγρότες και για την αλυσίδα αξίας; Χωρίς διαλειτουργικότητα, οι αγρότες αντιμετωπίζουν εγκλωβισμό (lock-in), επειδή η αλλαγή παρόχου σημαίνει απώλεια δεδομένων ή λειτουργικότητας. Οι εταιρείες επαναλαμβάνουν προσπάθειες χτίζοντας εφάπαξ συνδέσεις. Και τα δεδομένα μένουν σε σιλό, κάτι που εμποδίζει ακριβώς τον συνδυασμό πηγών που δημιουργεί αξία. Η λύση σπάνια είναι ένα ενιαίο παγκόσμιο πρότυπο. Συχνότερα είναι ένας συνδυασμός προτύπων για τις σημαντικότερες διεπαφές, κοινών λεξιλογίων, επιπέδων μετάφρασης μεταξύ συστημάτων και συμφωνιών μεταξύ των φορέων. Σε λίγες διαφάνειες θα δούμε πώς οι ευρωπαϊκοί χώροι δεδομένων προσπαθούν να τα συνδυάσουν..

[Audio] Φτάνουμε τώρα στις πλατφόρμες, οι οποίες είναι κεντρικές για την έννοια του οικοσυστήματος που εισαγάγαμε στην Ενότητα 1. Πλατφόρμα είναι ένα σύστημα που συνδέει διαφορετικές ομάδες συμμετεχόντων και τους επιτρέπει να αλληλεπιδρούν, ενώ συχνά επιτρέπει σε τρίτους να χτίζουν υπηρεσίες πάνω σε αυτό. Οι οικονομολόγοι περιγράφουν τις πλατφόρμες ως φορείς που δραστηριοποιούνται σε αγορές δύο ή πολλαπλών όψεων (two-sided or multi-sided markets). Μια κλασική αναφορά είναι η εργασία των Jean-Charles Rochet και Jean Tirole του 2003 στο Journal of the European Economic Association, η οποία μοντελοποιεί πώς ανταγωνίζονται οι πλατφόρμες που συνδέουν δύο ομάδες χρηστών. Η βασική διαπίστωση είναι η παρουσία των επιδράσεων δικτύου (network effects): η αξία της πλατφόρμας για τη μία ομάδα αυξάνεται όταν προσχωρούν περισσότεροι συμμετέχοντες από την άλλη. Μια πλατφόρμα διαχείρισης εκμετάλλευσης γίνεται πιο ελκυστική για τους αγρότες όταν περισσότεροι πάροχοι υπηρεσιών προσφέρουν εφαρμογές πάνω σε αυτήν, και πιο ελκυστική για τους παρόχους υπηρεσιών όταν περισσότεροι αγρότες τη χρησιμοποιούν. Στη γεωργία, ερευνητές από το Wageningen έχουν εφαρμόσει την ιδέα των οικοσυστημάτων λογισμικού (software ecosystems) στην αγροτική παραγωγή. Σε άρθρο του 2016 στο περιοδικό Computers and Electronics in Agriculture, οι Kruize και συνεργάτες πρότειναν μια πρότυπη αρχιτεκτονική αναφοράς (reference architecture) για οικοσυστήματα λογισμικού εκμετάλλευσης, με σκοπό να τα χαρτογραφούν, να τα αξιολογούν, να τα σχεδιάζουν και να τα υλοποιούν. Επακόλουθη εργασία περιγράφει τους τυπικούς φορείς ενός τέτοιου οικοσυστήματος: τον προμηθευτή λογισμικού, τον πάροχο γεωργικών υπηρεσιών, την αγροδιατροφική εταιρεία και τον πάροχο υποδομής. Αυτός είναι ένας πολύ πρακτικός τρόπος να αναλύσουμε μια πραγματική κατάσταση: ποιος παίζει ποιον ρόλο, ποιος συνδέεται με ποιον και ποιος ελέγχει τις διεπαφές. Ποιες ευκαιρίες φέρνουν οι πλατφόρμες; Μπορούν να χαμηλώσουν τα εμπόδια εισόδου: μια μικρή νεοφυής επιχείρηση μπορεί να προσφέρει μια εφαρμογή συμβουλευτικής άρδευσης χωρίς να χτίσει ένα πλήρες σύστημα διαχείρισης εκμετάλλευσης, επειδή μπορεί να συνδεθεί σε μια υπάρχουσα πλατφόρμα. Μπορούν να ενοποιούν δεδομένα από πολλές πηγές σε ένα σημείο για τον αγρότη. Και μπορούν να δημιουργούν μια αγορά υπηρεσιών. Ποιους κινδύνους πρέπει να παρακολουθούμε; Πρώτον, τον εγκλωβισμό (lock-in): όσο περισσότερο τα δεδομένα και οι ροές εργασίας ενός αγρότη βρίσκονται σε μία μόνο πλατφόρμα, τόσο πιο δύσκολη είναι η αποχώρηση. Δεύτερον, τη συγκέντρωση ισχύος: ο ιδιοκτήτης της πλατφόρμας καθορίζει τους κανόνες, τα τέλη και τους όρους για τα δεδομένα, και μπορεί να βλέπει τι συμβαίνει σε ολόκληρο το οικοσύστημα. Τρίτον, την εξάρτηση: οι δραστηριότητες του αγρότη μπορεί να στηρίζονται σε μια εταιρεία της οποίας η στρατηγική μπορεί να αλλάξει. Επομένως, η διακυβέρνηση των πλατφορμών έχει τόση σημασία όση και η τεχνολογία τους. Σημαντικά ερωτήματα είναι αν τα δεδομένα μπορούν να εξαχθούν σε χρησιμοποιήσιμη μορφή, αν οι τρίτοι προγραμματιστές έχουν δίκαιη πρόσβαση, πώς καθορίζονται τα τέλη και αν η πλατφόρμα λειτουργεί από εμπορική εταιρεία, συνεταιρισμό ή δημόσιο φορέα. Διαφορετικά μοντέλα ιδιοκτησίας οδηγούν σε πολύ διαφορετικά κίνητρα. Για συζήτηση: θα προτιμούσατε ο συνεταιρισμός σας να χτίσει τη δική του πλατφόρμα, να προσχωρήσει σε μια εμπορική ή να χρησιμοποιήσει μια ουδέτερη δημόσια υποδομή; Τι θα θέλατε να περιλαμβάνουν οι κανόνες;.

[Audio] Ας συνθέσουμε τώρα τα κομμάτια εξετάζοντας την ευρωπαϊκή πολιτική προσέγγιση: τους χώρους δεδομένων. Τον Φεβρουάριο του 2020, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε την Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα Δεδομένα. Στόχος της είναι μια ενιαία αγορά δεδομένων, στην οποία τα δεδομένα θα μπορούν να ρέουν μεταξύ τομέων και χωρών υπό κοινούς κανόνες και ευρωπαϊκές αξίες. Κεντρικό εργαλείο είναι η ανάπτυξη κοινών ευρωπαϊκών χώρων δεδομένων (common European data spaces) σε στρατηγικούς τομείς. Η αρχική στρατηγική απαριθμούσε εννέα, μεταξύ των οποίων η βιομηχανία, η Πράσινη Συμφωνία, η κινητικότητα, η υγεία, τα χρηματοοικονομικά, η ενέργεια, η γεωργία, η δημόσια διοίκηση και οι δεξιότητες. Σύμφωνα με την Επιτροπή, κοινοί χώροι δεδομένων αναπτύσσονται πλέον σε δεκατέσσερις τομείς ή πεδία. Τι είναι ένας χώρος δεδομένων; Δεν είναι μία ενιαία βάση δεδομένων ή πλατφόρμα. Είναι ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο οι οργανισμοί μπορούν να ανταλλάσσουν δεδομένα υπό κοινούς κανόνες διακυβέρνησης, με συμφωνημένες τεχνικές προδιαγραφές και μηχανισμούς εμπιστοσύνης, ενώ κάθε συμμετέχων διατηρεί τον έλεγχο των δικών του δεδομένων. Η προσέγγιση αυτή προορίζεται να είναι αποκεντρωμένη. Αρκετά νομικά μέσα το υποστηρίζουν. Έχουμε ήδη συζητήσει την Πράξη για τα δεδομένα (Data Act). Η Πράξη για τη διακυβέρνηση δεδομένων (Data Governance Act), Κανονισμός 2022/868, εφαρμόζεται από τον Σεπτέμβριο του 2023. Μεταξύ άλλων, ρυθμίζει τις υπηρεσίες διαμεσολάβησης δεδομένων, δηλαδή ουδέτερους τρίτους που συνδέουν όσους κατέχουν δεδομένα με όσους θέλουν να τα χρησιμοποιήσουν, με απαιτήσεις που σχεδιάστηκαν ώστε να αποτελούν αξιόπιστους διοργανωτές της ανταλλαγής δεδομένων. Δημιουργεί επίσης ένα πλαίσιο για τον αλτρουισμό δεδομένων (data altruism), δηλαδή την εθελοντική ανταλλαγή δεδομένων για το δημόσιο συμφέρον. Για τη γεωργία, οι συνεταιρισμοί δεδομένων και οι ουδέτεροι διαμεσολαβητές αποτελούν ένα ενδιαφέρον μοντέλο. Σημειώστε ότι η Επιτροπή έχει προτείνει αλλαγές σε αυτό το νομικό τοπίο, μεταξύ των οποίων μια πρόταση του 2025 για ενσωμάτωση των κανόνων διακυβέρνησης δεδομένων στην Πράξη για τα δεδομένα, οπότε η κατάσταση μπορεί να αλλάξει. Για τον κλάδο μας, η βασική πρωτοβουλία είναι ο Κοινός Ευρωπαϊκός Χώρος Γεωργικών Δεδομένων (Common European Agricultural Data Space, CEADS). Το προπαρασκευαστικό έργο έγινε από το AgriDataSpace, μια προπαρασκευαστική δράση που χρηματοδοτήθηκε με περίπου δύο εκατομμύρια ευρώ από το πρόγραμμα «Ψηφιακή Ευρώπη», με δεκαπέντε εταίρους από δέκα χώρες. Χαρτογράφησε πάνω από τετρακόσιες υφιστάμενες πρωτοβουλίες ανταλλαγής δεδομένων σε όλη την Ευρώπη και συνέστησε να χτιστεί πάνω σε αυτές, με αποκεντρωμένη προσέγγιση που θέτει τα συμφέροντα των αγροτών στον πυρήνα. Το σχέδιο αρχιτεκτονικής (blueprint) παρουσιάστηκε τον Απρίλιο του 2024. Ένα επόμενο έργο ανάπτυξης, το CEADS, μετατρέπει τώρα τον οδικό χάρτη σε πράξη. Περιγράφει το όραμά του ως έναν ομοσπονδιακό (federated) χώρο δεδομένων όπου δημόσια και ιδιωτικά δεδομένα στηρίζουν την τεχνητή νοημοσύνη και την καινοτομία από το νέφος έως την άκρη του δικτύου (cloud-to-edge), διασφαλίζοντας ταυτόχρονα την κυριαρχία των δεδομένων για όλους τους φορείς του αγροδιατροφικού οικοσυστήματος, με κοινοπραξία από δεκαπέντε χώρες της ΕΕ. Ένα σημαντικό σημείο είναι ότι ο χώρος δεδομένων χτίζεται πάνω σε ό,τι υπάρχει ήδη. Αντί να αντικαταστήσει τις υφιστάμενες πλατφόρμες, στοχεύει να τις συνδέσει μέσω κοινών κανόνων και διεπαφών. Γι' αυτό η διαλειτουργικότητα, οι αρχές FAIR και η διακυβέρνηση, που καλύψαμε νωρίτερα, αποτελούν όλα μέρη της ίδιας εικόνας..

[Audio] Ένας χώρος δεδομένων λειτουργεί μόνο αν οι συμμετέχοντες εμπιστεύονται ότι διατηρούν τον έλεγχο των δεδομένων τους. Η ιδέα αυτή ονομάζεται κυριαρχία των δεδομένων (data sovereignty), και αξίζει να καταλάβουμε πώς μπορεί να γίνει πρακτική. Μία από τις πιο γνωστές τεχνικές προσεγγίσεις προέρχεται από την International Data Spaces Association, με ρίζες στην έρευνα του Fraunhofer στη Γερμανία. Η αρχιτεκτονική αναφοράς της βασίζεται στον συνδέτη του χώρου δεδομένων (data space connector), ένα στοιχείο που λειτουργεί ως κόμβος του χώρου δεδομένων και παρέχει στους συμμετέχοντες το επίπεδο κυριαρχίας που χρειάζονται. Η ιδέα είναι ότι ο πάροχος των δεδομένων επισυνάπτει πολιτικές περιορισμού χρήσης στα δεδομένα πριν τα διαθέσει. Οι πολιτικές αυτές μπορούν να ορίζουν, για παράδειγμα, ότι τα δεδομένα επιτρέπεται να χρησιμοποιηθούν μόνο για συγκεκριμένο σκοπό ή ότι πρέπει να διαγραφούν μετά από ορισμένο χρόνο. Η αρχιτεκτονική παρέχει επίσης διαχείριση ταυτότητας, ασφαλή επικοινωνία και πιστοποίηση των συμμετεχόντων. Ο έλεγχος χρήσης (usage control) είναι η διακριτική έννοια: υπερβαίνει τον έλεγχο του ποιος έχει πρόσβαση στα δεδομένα και ορίζει, και στο μέτρο που είναι τεχνικά εφικτό επιβάλλει, τι κάνει ο αποδέκτης με αυτά. Η τεχνολογία είναι μόνο το μισό της ιστορίας. Το άλλο μισό είναι τα κίνητρα. Γιατί οι άνθρωποι δεν μοιράζονται δεδομένα; Το έργο DIVINE, που χρηματοδοτείται από το Horizon Europe, ξεκινά από την παρατήρηση ότι δεν έχει δημοσιευθεί μια ευρεία ανάλυση κόστους-οφέλους της ανταλλαγής δεδομένων, και ότι οι ιδιωτικοί κάτοχοι δεδομένων διστάζουν επομένως να τα μοιραστούν με εταιρείες, ρυθμιστικές αρχές ή ερευνητές. Άλλοι παράγοντες που εντοπίζονται περιλαμβάνουν προβλήματα τεχνικής διαλειτουργικότητας, έλλειψη διαφάνειας της αγοράς και άλυτα ζητήματα ιδιοκτησίας των δεδομένων. Το DIVINE συγκεντρώνει δεκαπέντε εταίρους από οκτώ χώρες και καταδεικνύει το κόστος και τα οφέλη της ανταλλαγής γεωργικών δεδομένων σε τέσσερα πιλοτικά, από τα γαλακτοκομικά και το χοιρινό έως τις ελιές και τα αμύγδαλα, αναπτύσσοντας ταυτόχρονα ένα οικοσύστημα γεωργικών δεδομένων (agri-data ecosystem) που περιλαμβάνει εργασία για τη διακυβέρνηση και την πολιτική. Ένα δεύτερο έργο του Horizon Europe, το CODECS, εξετάζει την ίδια πρόκληση από την οπτική των ψηφιακών οικοσυστημάτων. Συντονίζεται από το Πανεπιστήμιο της Πίζας, συγκεντρώνει τριάντα τρεις εταίρους και συνεργάζεται με είκοσι ζωντανά εργαστήρια σε όλη την Ευρώπη. Το CODECS υποστηρίζει ότι ο ψηφιακός μετασχηματισμός πρέπει να γίνεται κατανοητός σε δύο επίπεδα: τις επιχειρηματικές διαδικασίες των μεμονωμένων εκμεταλλεύσεων και εταιρειών, και τα ευρύτερα ψηφιακά οικοσυστήματα, δηλαδή τα δίκτυα οργανισμών, υποδομών και πόρων που στηρίζουν τον ψηφιακό μετασχηματισμό στο επίπεδο της εκμετάλλευσης. Τονίζει επίσης ότι οι αξιολογήσεις πρέπει να υπερβαίνουν την οικονομική διάσταση και να περιλαμβάνουν κοινωνικές και περιβαλλοντικές διαστάσεις, και ότι οι πολιτικές πρέπει να προσαρμόζονται σε κάθε επίπεδο. Και τα δύο έργα οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα. Η ανταλλαγή θα γίνει σε μεγάλη κλίμακα μόνο όταν οι συμμετέχοντες βλέπουν μια δίκαιη ισορροπία κόστους και οφέλους, όταν έχουν τεχνικές και νομικές εγγυήσεις ελέγχου και όταν υπάρχουν αξιόπιστοι διαμεσολαβητές για να βοηθήσουν. Για εσάς ως εκπαιδευτές και συμβούλους, αυτό ανοίγει έναν ρόλο: να βοηθάτε τους αγρότες και τις μικρές επιχειρήσεις να κατανοούν όχι μόνο αν πρέπει να μοιραστούν δεδομένα, αλλά τι θα λάβουν σε αντάλλαγμα και υπό ποιες προϋποθέσεις..

[Audio] Η μετάφραση έχει το ίδιο ύφος με τα προηγούμενα τμήματα. Ας ανακεφαλαιώσουμε όσα καλύψαμε σε αυτή την ενότητα. Ξεκινήσαμε με τα δεδομένα ως το συνδετικό νήμα της ψηφιακής αλυσίδας αξίας. Τα δεδομένα προέρχονται από πολλές πηγές και η αξία τους προκύπτει σε μεγάλο βαθμό από τον συνδυασμό τους μεταξύ των φορέων, γι' αυτό τα ερωτήματα ποιος τα παράγει, ποιος τα κατέχει, ποιος μπορεί να τα χρησιμοποιήσει και ποιος ωφελείται είναι κεντρικά. Στη συνέχεια συζητήσαμε την ιδιοκτησία και είδαμε ότι, για τα μη προσωπικά δεδομένα της εκμετάλλευσης, το πρακτικό ζήτημα είναι ο έλεγχος, η πρόσβαση και η εμπιστοσύνη. Οι αγρότες έχουν θεμιτές ανησυχίες για την επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων τους, για την αδύναμη θέση τους στις συμβάσεις και για το ότι δεν μοιράζονται τα οφέλη. Η διαφάνεια και ο επιμερισμός των οφελών είναι καθοριστικά για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης. Ως προς τη διακυβέρνηση, η Ευρώπη χρησιμοποιεί τόσο εθελοντική όσο και νομοθετική διαδρομή. Ο Κώδικας Δεοντολογίας της ΕΕ του 2018 για την ανταλλαγή γεωργικών δεδομένων όρισε κοινές αρχές μέσω συμβάσεων, ενώ η Πράξη για τα δεδομένα (Data Act) παρέχει πλέον στους χρήστες δεσμευτικά δικαιώματα πρόσβασης στα δεδομένα που παράγονται από συνδεδεμένα προϊόντα, με περαιτέρω υποχρεώσεις να τίθενται σταδιακά σε εφαρμογή. Τα δικαιώματα στα χαρτιά χρειάζονται επίγνωση, εργαλεία και υποστήριξη για να γίνουν πραγματικότητα. Παρουσιάσαμε τις αρχές FAIR, που καθιστούν τα δεδομένα ανιχνεύσιμα, προσβάσιμα, διαλειτουργικά και επαναχρησιμοποιήσιμα χωρίς να απαιτούν να είναι ανοικτά, και εξετάσαμε τη διαλειτουργικότητα σε τέσσερα επίπεδα, νομικό, οργανωτικό, σημασιολογικό και τεχνικό, με την ιστορία του ISOBUS να δείχνει ότι τα πρότυπα χρειάζονται δοκιμές και διακυβέρνηση για να αποδώσουν. Εξετάσαμε τις πλατφόρμες και τα οικοσυστήματα λογισμικού, που δημιουργούν αξία μέσω των επιδράσεων δικτύου, αλλά δημιουργούν και κινδύνους εγκλωβισμού και συγκέντρωσης ισχύος. Και ολοκληρώσαμε με τους ευρωπαϊκούς χώρους δεδομένων και την κυριαρχία των δεδομένων: τον Κοινό Ευρωπαϊκό Χώρο Γεωργικών Δεδομένων, την Πράξη για τη διακυβέρνηση δεδομένων, τις τεχνολογίες ελέγχου χρήσης και έργα όπως το DIVINE και το CODECS, που διερευνούν πώς η ανταλλαγή μπορεί να γίνει συμφέρουσα. Το συνολικό μήνυμα είναι ότι η ανταλλαγή δεδομένων δεν είναι πρωτίστως τεχνικό πρόβλημα. Είναι ένας συνδυασμός εμπιστοσύνης, κινήτρων, κανόνων και τεχνολογίας, και κανένας φορέας δεν μπορεί να το λύσει μόνος του. Αυτός είναι ο ορισμός ενός προβλήματος οικοσυστήματος. Και τώρα ο προβληματισμός. Σκεφτείτε μία ροή δεδομένων στην αλυσίδα του προϊόντος σας που δεν συμβαίνει σήμερα αλλά θα δημιουργούσε αξία αν συνέβαινε. Θα μπορούσε να είναι δεδομένα ποιότητας από τον μεταποιητή προς τον αγρότη ή δεδομένα πεδίου από τον αγρότη προς τον σύμβουλο. Ποιος κατέχει αυτά τα δεδομένα; Τι θα τον έκανε πρόθυμο να τα μοιραστεί; Ποιες εγγυήσεις θα χρειαζόταν; Αν παρακολουθείτε ζωντανά, μοιραστείτε το παράδειγμά σας στη συνομιλία (chat). Στην επόμενη ενότητα στρεφόμαστε στην επιχειρηματική πλευρά: πώς βγάζουν χρήματα οι φορείς αυτών των οικοσυστημάτων, ποιους ρόλους παίζουν και ποια επιχειρηματικά μοντέλα αναδύονται στην ψηφιακή γεωργία;.

References. Agricultural Industry Electronics Foundation (AEF). ISOBUS and AEF conformance testing. https://www.aef-online.org/aef-tour/ AgriDataSpace (2024). Blueprint proposal for the Common European Agricultural Data Space. European Commission, Digital Europe Programme. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/blueprint-proposal-common-european-agricultural-data-space CEADS project. Common European Agricultural Data Space. https://ceads.eu/ CEMA, Copa-Cogeca et al. (2018). EU Code of conduct on agricultural data sharing by contractual agreement (summary leaflet). https://www.cema-agri.org/images/publications/brochures/EU_Code_of_conduct_leaflet.pdf CODECS project. Maximising the CO-benefits of agricultural digitalisation through conducive digital ecosystems (Horizon Europe, GA 101060179). https://www.horizoncodecs.eu/ DIVINE project. Demonstrating value of agri data sharing for boosting data economy in agriculture (Horizon Europe, GA 101060884). https://divine-project.eu/ European Commission (2017). European Interoperability Framework: Implementation Strategy. COM(2017) 134 final. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=COM:2017:134:FIN European Commission (2020). A European strategy for data. COM(2020) 66 final. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A52020DC0066 European Parliament and Council (2022). Regulation (EU) 2022/868 on European data governance (Data Governance Act). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2022/868/oj/eng European Parliament and Council (2023). Regulation (EU) 2023/2854 on harmonised rules on fair access to and use of data (Data Act). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/2854/oj FAO. AGROVOC multilingual thesaurus. https://www.fao.org/agrovoc FAO (2022). The State of Food and Agriculture 2022 (Leveraging agricultural automation for transforming agrifood systems). Rome: FAO. https://fao.org/3/cb9479en/online/sofa-2022/notes.html International Data Spaces Association (IDSA). Data Space Connector Report. https://internationaldataspaces.org/idsa-data-space-connector-report/ Jakku, E., Taylor, B., Fleming, A., Mason, C., Fielke, S., Sounness, C. & Thorburn, P. (2019). "If they don't tell us what they do with it, why would we trust them?" Trust, transparency and benefit-sharing in Smart Farming. NJAS: Wageningen Journal of Life Sciences, 90-91. https://doi.org/10.1016/j.njas.2018.11.002 Kruize, J.W., Wolfert, J., Scholten, H., Verdouw, C.N., Kassahun, A. & Beulens, A.J.M. (2016). A reference architecture for Farm Software Ecosystems. Computers and Electronics in Agriculture, 125, 12-28. https://doi.org/10.1016/j.compag.2016.04.011 Rochet, J.-C. & Tirole, J. (2003). Platform competition in two-sided markets. Journal of the European Economic Association, 1(4), 990-1029. https://doi.org/10.1162/154247603322493212 Wilkinson, M.D. et al. (2016). The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship. Scientific Data, 3, 160018. https://doi.org/10.1038/sdata.2016.18 Wiseman, L., Sanderson, J., Zhang, A. & Jakku, E. (2019). Farmers and their data: an examination of farmers' reluctance to share their data through the lens of the laws impacting smart farming. NJAS: Wageningen Journal of Life Sciences, 90-91, 100301. https://doi.org/10.1016/j.njas.2019.04.007 Wolfert, S., Ge, L., Verdouw, C. & Bogaardt, M.-J. (2017). Big Data in Smart Farming: a review. Agricultural Systems, 153, 69-80. https://doi.org/10.1016/j.agsy.2017.01.023.

[Audio] Σας ευχαριστώ. thank you!. TALLHEDA has received funding from the European Union's Horizon Europe research and innovation programme under Grant Agreement No. 101136578. Funded by the European Union. Views and opinions expressed are however those of the author(s) only and do not necessarily reflect those of the European Union or the European Research Executive Agency (REA). Neither the European Union nor the granting authority can be held responsible for them..