क्षतक्षीण चिकित्सा

क्षतक्षीण चिकित्सा. Name : Vaishnavi Chavan roll no. : 6 Gayatri Raut 68 Shreya thorat. 90 Department of samhita adhyan Guided by : Dr. Hariprasad kulkarni.

h.lh3Je SIONIU"IU.

अपस्मार रोगी मध्ये मस्तिष्क विकृति असते त्यामुळे नदी किनारी, पर्वत किंवा ऊंच जागी अपस्माराचे वेग येण्याची शक्यता असते. जर संयोगाने रोगी ऊंच जागे वरून पडला तर तो ऊर: क्षत होण्याचा भय असतो. छाती किंवा फुफूस मधे क्षत झाल्यास रोगी क्षीण होतो . म्हणून अपस्मार नंतर क्षीण पुरुषाची चिकित्सा वर्णन केली गेली आहे..

उर: क्षत निदान :. liiilL i J.nL liiil æ.s—ss1ÄAn.

निदान :. जो व्यक्ती आपल्या शक्ति पेक्षा अधिक बल लाऊन धनुष्य सारख उचलतो. जो आपल्या शक्ति पेक्षा जास्त भार उचलतो जो विषम व ऊंच जागेवरून पडला असेल जो आपल्या पेक्षा अधिक बलवान व्यक्ती सोबत युद्ध करतो जो शीला, काष्ठ, दगड खूप जोर लाऊन फेकतो महानदी मध्ये पोहतो घोड्या सोबत पळतो ऊंच जागे वरून पडला असेल किंवा इतर कोणत्या क्रूर कर्मांनी अत्यधिक आहात झाला असेल. अश्या पुरुषाचे वक्ष (फुफूस) फाटल्यानी बलवान व्याधी निर्माण होतो..

क्षत क्षीण निदान. I oil.

निदान:. जो व्यक्ती अत्यंत रुक्ष अन्न व अल्प किंवा प्रमित आहार सेवन करूनसुद्धा अत्याधिक स्त्री – सहवासात तत्पर राहतो. तेव्हा त्याच्या उर: प्रदेशी (वक्ष: स्थल) मधे पिडा होते.,त्याचा वक्ष: प्रदेशी फाटल्या व तुटल्या प्रमाणे वेदना होते. दोन्ही पार्श्व मधे पिडा होऊ लागते अंग शुष्क होऊ लागते व शरीरात कंप होतात. क्रमाणी वीर्य, बल, वर्ण, रुचि, जठराग्नी क्षीण होते जठराग्नी क्षीण झाल्यानी ज्वर, व्यथा, मनोदैन्य व अतिसार होऊ लागतो. ह्या स्थिती मध्ये जेव्हा रोगी खोकतो तेव्हा दूषित , श्याव, दुर्गंधी, पीत ग्रथित, अधिक मात्रेत व सरक्त असा कफ बाहेर पडतो. अशा प्रकारे फुफूस मधे क्षत झाल्याने व शुक्र व ओज यांचा क्षय झाल्याने रोगी अत्यंत क्षीण होतो..

इथे उर: क्षत होण्याची 2 कारणे सांगितली आहात : व्यायाम आदी कार्य शक्ति पेक्षा जास्त करणे उत्तम भोजन न मिळून सुद्धा अधिक स्त्री – सहवास करणे. पहिल्या कारणा मध्ये पूर्वरूप न दिसता रोगी क्षत होत दुसऱ्या कारणा मध्ये वक्ष: स्थानी वेदना होऊन मग क्षत होतो पहिल्या मध्ये अधिक रक्त स्त्राव होऊन शरीरी क्षीण होते दुसऱ्या मध्ये शुक्र व ओज यांचा क्षय झाल्याने शरीरी क्षीण होत.

पूर्वरूप. अव्यक्त लक्षणं तस्या पूर्वरूपम इति स्मृतम | अस्पष्ट लक्षण हेच पूर्वरूप सांगितले आहे. सर्व साहसी कार्य हे अव्यक्त लक्षणें आहेत. जसे कि, दुर्बल व्यक्ती चे बलवान व्यक्ती सोबत लढाई करणे. जोपर्यंत लढाई होत नाही तोपर्यंत हे लक्षण अव्यक्त आहे..

विशेष लक्षण. उरोरुक्शोणितच्छर्दिः कासो वैशेषिकः क्षते । क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटिग्रहः ।। उर क्षत झाल्यानंतर वक्षस्थला मध्ये पीडा उत्पन्न वमन किंवा कासा द्वारे रक्त हे लक्षण असतात. धातू क्षीण झाल्यानंतर मूत्रद्वारे रक्त येते. पार्श्व पृष्ठ कटी ग्रह हे लक्षण विशेषरूपाने दिसतात..

साध्यासाध्यता. अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः । परिसंवत्सरो याप्यः सर्वलिङ्ग तु वर्जयेत्।। उरक्षत रोगी बलवान असेल तर जाठरअग्नी प्रदिप्त असल्यास रोग नवीन असल्यास लक्षणे अल्प स्वरूपाची तो रोग साध्य असतो परिसंवत्सरो याप्यः – एक वर्षा जुना रोग याप्या असतो. सर्व लक्षने उपस्थित असणारा रोग हा असाध्य समजावा.

•.

AVASTHA NAVA URA KSHATA PAARSHVA & BASTHI VEDANA,ALPA AND AGNI ATISARA mrrANALA PRAYOGA Laksha, madhu. Ksheera- after it is digested anna with ksheera and sharkara is given Laksha with sura is given Laksha with musta. atisisha. pata, vatsaka churna Laksha sarpi, madhuchishta,jivaniya gana aushada. sita, tvaksheera with ksheera 12.

INGRIDIENTS Twak, ela. patra- aksha Pippali- V: pala Sita- Ipala Madhuka- I pala Karjura - I pala Mrudvika— Ipala With madhu I karsha gutika is prepared Kala — daily prata and sayam I each 14 INDICATION Kasa Shwasa Jwara Hikka chardi Murcha Mada Brahmana Rakta shtivana Trushna Paarshava shula Arochakn Shosha Pliha Adyasata Swara beda Ksata Kshaya raktapitta.

I . Daksha Anda With Yusha Or Jala 2. Chataka Anda Rasa Yusha Or Jala 3. Chaga Or Jangala Mamsa Rakta Yusha Or With Jala 4. Punarnava Churna With Rakta Shali Sharkara Draksha Gritha Ksheera 15.

AVASTHA Rakta shtivana Muuda vata Kshama, ksheena, ura kshata, anidrata, vata vrudha Ksheena, kshata, krusha For mamsa raktha vardana Ura kshata, shukra ksheena PRAYOGA Madooka. maduka. kshecra Sidda tandula Aja meda cooked in sura, saindava is added to it. Aja meda cooked in ksheera sara added with gritha kshaudra and sharkara Yava, godhuma, sharkara. jeevaka, rushabaka. madhu. With anupana ksheera or marnsa bhakshi prani mumsa with gritha , pipnli. madhu Nyagroda, udumbara, ashwata, plaksha. Shala. pushpa priyangu. tala mastaka, jambu twak, priyala, ashwa kama with ksheera it is made ksheera paka and gritha is extracted and it is taken with shali.

AVASTHA Ura kshata Kshata rogi PRAYOGA Yashti madhu, naga bala kwatha is made, equal quantity kshecra and gritha are added. Kalka- payasya, pippali, varnshalochana Gritha is made laksha rasa — 4bhaga Kshecra- *bhaga Gritha- I bhaga Kaika- katvanga. darvi twak. vatsaka twak. indrayava sama pramana( 1/4 bhaga) 17.

INGRIDIF.NTS INDICATION Jeevaniya gana dravya Punarnava Bala Bharangi Atmagupta Shati Tamalaki Kana Shringataka Payasya Shalapurni Prishnaparni Brihati Kantakari Gokshura Draksha Akshoda Sarpi Ksheera Dhatri rasa Vidari rasa Ikshurasa Changa tnnmsa Madhu Sharkara Maricha Twak Ela Patra keshara Nashta shukra Kshata ksheena Durbala Vyadi karshita Stree prasakta Krusha Varna swara heena Brumhana Kasa Shwasa Jwara Hikka Daha Trushna Rakta pitta Putra prada 18 Vamana Murcha Hridaya roga Yoni roga Mutra vikara Gritha is prepared. taken with mamsa rasa.

INGRIDIENTS Kwatha• gokshura. usheera, manjishta, balas kashmarya, katuna, darba mula, pruthak parni, palasha. rushabaka, stira each I pala Kalka — swagupta, jeevanti. meda. rushabaka, jeevaka, shatavari, vriddi, mrudvika, sharkara, sravani, bisa, sama pramana Gritha- I prasta Ksheera — 4 prasta INDICATION Vata pitta bridravn Shula Mutra krucbra Prameha Arsha Kausa Shosha Kshaya Who does ati maituna, danus prayoga. madya, bhara, adva,.

INGRIDIENTS Kwatha• yashti madhu• 8 pala, draksha• I prashta, jala Kalka — pippali- 8 pala, Gritha- I prasta Madhu- 8 pala Sharkara- 8 pala Saktu- I prasta INDICATION Kshata ksheena Rakta gulma 20.

INGRIDIENTS Gritha — 2prastha 2 prastha of each amalaki. vidari. ikshu. Kashaya ofjeevaniya dravya Go Ksheera Aja ksheera After cooling prastha sita 2 prastha of madhu is added. Disease more of pitta- lehan1L is done vata- pana, should drink with tvak kshecra. sharkara. laja Anupana- ksheera INDICATION Yakshma Apasmaara Raktapitta Prameha Kshaya And also it is vayastapana, ayu.shya. maamsa prada, shukra prada. bala prada..

INGRIDIENTS I pala of bala. vidari. hrusva panchamula, punamava, shrunga of pancha ksheeri vriksha 2 pans ksheera I part vidari swarasa I pan of aja maarnsa rusa I adaka gritha t aksha of jeevaniya dravya added and cooked 32 pala sita is added I kudava of godhuma. pippali. varnsha lochana. sringataka added Madhu I pala matra is taken and tied in bhurja patra. Anupana ksheera or madhya INDICATION Kaph* Shosha Kaasa Kshataksheena Shrama Strec karshita Bhara Karshita Rakta shtivana Taapa Pinasa Parshva Shula Shira Shula Svara bheda Varna nashi 22.

INGRIDIENTS I pala tavakshceri, sravani, draksha. murva.jivaka. vira kanda. ksheerakoli, brihati, kapikacchu, karjura, Meda triturated with ksheera 2 prastha of dhatri swaras, Vidari swarasa. ikshu rasa Gritha After cooling 'h tula sita, I prastha nudhu INDICATION Kasa Ilikka Jwara Yakshma Shwasa Rakta pitta Halimaka Shukra kshaya Nidranasha Trushna Karshya Kamala.

I.NC,RIDIENTS dried amalaki. draksha. atmagupta. punarnava. shatavari. vidari,samanga, pippalit Spala nagara I pala madhuyashti I pala sauvarchala 2 pala maricha 2 adhaka ksheera taila Gritha 100 pala sita INDICATION Kshata ksheena Shushka For pushtyartba.

INGRIDIENTS I adaka go ksheera 2 prastha gritha 2 adaka ikshu rasa 2 prastha vidari swarasa 2 prastha mamsa rasa of tithira I kudava madhuka pushpa Priyala 'h kudava tugakshiri 20 fruits karjura 20 vibhithaki I pala pippali 30 pala sita I karsha madhuka 'h pala jeevaniya dravya Triturated with ikshu rasa Modaka is prepared out of it. INDICATION Vataraktha Pitta roga Kshata Kasa Kshayaja kasa Ksheena shukra Ura raktha Krusha Durbala Vrudha varna., bala pushti Yoni dosha who suffer from miscarriages or death of featus in womb 25.

INGRIDIENTS Sharkara Pippali Madhu Gritha Ksheera Vidari kanda swarasa. ikshu rasa sadita mudga yusha added with gritha and amla phala Yava saktu, madhu. gritha Jeevaniya gana dravya Sidda jangala pashu pakshi marnsa rasa added with gritha and sharkara Go. mahisha, ashwa. aja kshecra or mamsa rasa or yusha with amla rasa , gritha INDICATION Due to ati maituna the prakupita vayu goes to bashti pradcsha and causes different diseases. For brumhanartha Vata nashaka Vrushya Kasa jwara Good ror the person Who have kshaya because of ati maithuna Jeevaniya brumhaniya Kshataksheena person Who has good jataragni Ura kshata When kshata ksheena patient good jataragni, suffering from atisara be has give grahi s mentioned in rajayakshma.

INGRIDIENTS Saindava lavana• I pala Shunti — 2 pala Sauvarchala — I pala Vrikshamla — I kudava Amla dadima- I kudava Arjaka patra- I kudava Marieha- I pala Jeera — I pala Dhanyaka- 2 pala Sharkara — 12 pala Taken with food INDICATION Rochana Deeepana Balya Parshva arthi Shwasa Kasa 27.

INGRIDIENTS Dhanyaka — t shodashika Ajaji 2 pala Ajamoda — 2 pala Amla dadima- 4 pala Vrikshnmla — 4 pala Sauvarchala lavana — I pala Shunti — I karsha Duditta madya bhaga- 5 pala churna of all above dravyas Sharkara — sixteen pala It is given as ahara only. INDICATION Atisara Mandagni In yakshma also it is given.

INGRIDIE>€TS Kwatha- nagabala twak — 1/4 karsba with kshecra increased till 1 pala and decreased to V: karsha Kala— month Ahara — ksheera INDICATION Pushti Ayu bala Arogya kara Mandukaparni, shunti, yashtimadhu also can be taken like nagabala kalpa 29.

जर क्षत क्षीण रोगी मी आनंदी आहे अशी इच्छा व्यक्त करत असेल तर जे अन्नपान शरीर धातूला तृप्त करणारे असेल शीतल अविधाही लघु हित कर त्या अन्नपानाचे सेवन करावे. पथ्य –जे अन्नपान यक्षमा कास रक्तपित्त या व्याधी मध्ये पथ्यकारक आहे तेच क्षत क्षीण मध्ये पथ्यकारक सांगितलं आहे..