Kompendium Egzaminacyjne - Podmiotowość i Kompetencje UE

KOMPENDIUM EGZAMINACYJNE: PODMIOTOWOŚĆ PRAWNA I KOMPETENCJE UE Pełne ustrukturyzowane notatki na podstawie wykładu dr. Pawła Kowalskiego Przeznaczenie: Przygotowanie do egzaminu końcowego z Prawa Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS 2025/2026 1. PODMIOTOWOŚĆ PRAWNA W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM (RAMY TEORETYCZNE) Podmiotowość prawnomiędzynarodowa oznacza zdolność do bycia nosicielem praw i obowiązków wynikających bezpośrednio z prawa międzynarodowego publicznego, a także zdolność do bezpośredniego uczestniczenia w obrocie międzynarodowym (m.in. zawieranie umów, utrzymywanie stosunków dyplomatycznych, zaciąganie zobowiązań i ponoszenie odpowiedzialności). A. Ewolucja Historyczna i Przełom Podmiotowości Od Pokoju Westfalskiego (1648 r.) aż do połowy XX wieku w doktrynie dominował pogląd klasyczny, według którego wyłącznymi podmiotami prawa międzynarodowego były suwerenne państwa. Sytuację tę zmieniła przełomowa opinia doradcza Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (MTS) z 1949 roku w sprawie Bernadotte’a (dotyczącej odszkodowań za szkody poniesione w służbie Narodów Zjednoczonych). MTS orzekł wówczas, że rozwój stosunków międzynarodowych wymaga, aby organizacje powoływane przez państwa do realizacji określonych zadań posiadały samodzielną osobowość prawną, niezależną od państw członkowskich. Wyrok ten ukształtował cechy podmiotowości organizacji międzynarodowych. B. Trzy Cechy Podmiotowości Organizacji Międzynarodowych Podmiotowość Pochodna: Nie wynika z samego faktu istnienia (jak w przypadku państw, które posiadają podmiotowość pierwotną), lecz zostaje nadana i wykreowana przez państwa założycielskie w akcie konstytucyjnym (traktacie). Podmiotowość Ograniczona: Organizacja międzynarodowa nie posiada pełni praw i kompetencji właściwych państwu. Jej zakres jest ściśle wyznaczony przez cele i zadania określone w traktacie założycielskim. Podmiotowość Funkcjonalna: Przysługuje organizacji wyłącznie w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne do sprawnego i efektywnego realizowania funkcji powierzonych jej przez państwa członkowskie. 1. 2. 3. Prawo Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS Strona 1 z 9.

Pytanie Egzaminacyjne – Charakter Ustrojowy UE: Unia Europejska wpisuje się w ten schemat jako organizacja sui generis. Posiada cechy pochodne i ograniczone, lecz zakres jej autonomii i bezpośrednie oddziaływanie na jednostki (obywateli) stawia ją w pozycji hybrydowej między klasyczną organizacją międzynarodową a strukturą quasi-federalną. 2. PODMIOTOWOŚĆ WSPÓLNOT EUROPEJSKICH I DOKTRYNY TSUE Przed Traktatem z Lizbony sytuacja prawna była dualistyczna. O ile status samej Unii Europejskiej budził spory, o tyle trzy pierwotne Wspólnoty Europejskie posiadały **jasną, jednoznaczną i wyraźną podstawę traktatową** przyznającą im osobowość prawną: EWWiS (Europejska Wspólnota Węgla i Stali) – artykuł 6 Traktatu Paryskiego (1951 r.). EWG (Europejska Wspólnota Gospodarcza) – artykuł 210 Traktatu Rzymskiego (1957 r., późniejszy art. 281 TWE). Euratom (Europejska Wspólnota Energii Atomowej) – analogiczne jawne przepisy traktatowe. Wspólnoty te w pełni korzystały z podmiotowości: zawierały umowy międzynarodowe (np. w ramach GATT/WTO), utrzymywały oficjalne stosunki dyplomatyczne poprzez delegatury Komisji oraz ponosiły pełną odpowiedzialność odszkodowawczą i prawną. Konstytucyjne Doktryny TSUE (Autonomia Porządku Prawnego UE) Na kanwie kompetencji Wspólnot Europejskich, Trybunał Sprawiedliwości wydał trzy fundamentalne wyroki, które odseparowały unijny porządek prawny od klasycznego prawa międzynarodowego i ukształtowały jego specyfikę ustrojową: 1. WYROK W SPRAWIE 26/62 VAN GEND EN LOOS (1963 R.) – ZASADA BEZPOŚREDNIEGO SKUTKU Teza: Wspólnota stanowi nowy porządek prawny w prawie międzynarodowym, na rzecz którego państwa ograniczyły swoje prawa suwerenne. Podmiotami tego porządku są nie tylko państwa, ale również bezpośrednio ich obywatele. Przepisy prawa unijnego mogą rodzić prawa i obowiązki bezpośrednio dla jednostek, bez potrzeby ich implementacji do prawa krajowego. Kryteria bezpośredniego skutku przepisu (Wymóg egzaminacyjny): Przepis musi być wystarczająco 1) jasny i precyzyjny, 2) bezwarunkowy (tzn. niewymagający żadnych dodatkowych środków wykonawczych na szczeblu krajowym lub unijnym) oraz 3) nie może pozostawiać państwom członkowskim swobody uznania. • • • Prawo Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS Strona 2 z 9.

2. WYROK W SPRAWIE 6/64 COSTA PRZECIWKO ENEL (1964 R.) – ZASADA PIERWSZEŃSTWA (SUPREMACJI) Teza: Prawo unijne, jako pochodzące z autonomicznego źródła, nie może być jednostronnie uchylone ani zmienione przez jakiekolwiek przepisy prawa krajowego. Państwa członkowskie, ograniczając swoją suwerenność i godząc się na wspólny rynek, bezpowrotnie zrzekły się prawa do przyznawania pierwszeństwa normom krajowym sprzecznym z prawem wspólnotowym. 3. WYROK W SPRAWIE 11/70 INTERNATIONALE HANDELSGESELLSCHAFT (1970 R.) – BEZWZGLĘDNY ZAKRES PIERWSZEŃSTWA Teza: Zasada pierwszeństwa prawa unijnego ma charakter absolutny. Oznacza to, że norma unijna stoi wyżej w hierarchii stosowania niż jakikolwiek przepis prawa krajowego, w tym również krajowe **przepisy rangi konstytucyjnej** oraz podstawowe prawa obywatelskie zapisane w konstytucjach państw członkowskich. Ważność aktu unijnego może być badana wyłącznie przez TSUE, a nie przez krajowe sądy konstytucyjne. 3. PROBLEM PODMIOTOWOŚCI UE PRZED TRAKTATEM Z LIZBONY (1993–2009) Sytuacja skomplikowała się drastycznie w momencie wejścia w życie Traktatu o Unii Europejskiej z Maastricht (1 grudnia 1993 r.). Traktat ten utworzył strukturę **trzech filarów**: Filar I (Wspólnotowy): Obejmował Wspólnoty Europejskie (EWG/WE, Euratom, EWWiS). Miał charakter ponadnarodowy i posiadał jawną osobowość prawną. Filar II: Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa (WPZiB). Miał charakter ściśle międzyrządowy. Filar III: Współpraca w sprawach wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (później: współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych). Również o charakterze międzyrządowym. A. Istota i Przyczyny Sporu Ustrojowego Sam Traktat o Unii Europejskiej (TUE) w wersji z Maastricht, Amsterdamu i Nicei **nie zawierał żadnego przepisu**, który wprost nadawałby osobowość prawną Unii Europejskiej jako całości. Był to celowy zabieg polityczny państw członkowskich (głównie Wielkiej Brytanii i Francji). Powody polityczne blokowania osobowości prawnej UE: 1) Obawa przed nadaniem UE charakteru państwowego („superpaństwa”), które mogłoby konkurować z państwami członkowskimi na arenie międzynarodowej. 2) Chęć utrzymania całkowitej kontroli rządów narodowych nad II i III filarem, chroniąc politykę zagraniczną i obronną przed ingerencją Komisji Europejskiej oraz kontrolą ze strony TSUE. • • • Prawo Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS Strona 3 z 9.

B. Dwie Ścierające się Teorie Doktrynalne Teoria braku osobowości prawnej: Skoro państwa celowo pominęły ten przepis w traktacie, Unia Europejska była jedynie nieposiadającym osobowości politycznym dachem nad filarami. Umowy międzynarodowe w ramach WPZiB były de facto zawierane przez państwa członkowskie działające wspólnie, a nie przez Unię jako odrębny podmiot. Teoria dorozumianej (implikowanej) podmiotowości prawnej: Odwoływała się do ustaleń MTS z 1949 r. Zwolennicy tej teorii wskazywali, że późniejsze rewizje traktatów (z Amsterdamu i Nicei) przyznały Radzie uprawnienie do zawierania umów międzynarodowych w zakresie WPZiB (dawny art. 24 TUE). Skoro Unia mogła zawierać umowy, to w sposób dorozumiany musiała posiadać osobowość prawną niezbędną do wykonywania tej funkcji. 4. PRZEŁOM TRAKTATU Z LIZBONY (2009 R.) Traktat z Lizbony definitywnie i ostatecznie przeciął piętnastoletni spór doktrynalny, wprowadzając jednoznaczne rozstrzygnięcie normatywne w prawie pierwotnym. Artykuł 47 TUE – Kluczowy przepis egzaminacyjny: Artykuł 47 Traktatu o Unii Europejskiej brzmi kategorycznie: „Unia ma osobowość prawną”. Wraz z wejściem w życie Traktatu z Lizbony (1 grudnia 2009 r.) doszło do rewolucji strukturalnej: Likwidacja struktury filarowej: Zniesiono sztuczny podział na trzy filary. Następstwo prawne: Wspólnota Europejska (WE) przestała istnieć. Zgodnie z art. 1 akapit 3 TUE: „Unia zastępuje Wspólnotę Europejską i jest jej następcą prawnym”. Wszystkie prawa, obowiązki, akty prawne i zobowiązania WE przeszły automatycznie na Unię Europejską. (Wyjątek: Euratom zachował odrębną podmiotowość, lecz współdzieli te same instytucje). Praktyczne Konsekwencje Nadania Jednolitej Osobowości Prawnej: Zdolność Traktatowa (ius tractatuum): Unia zyskała prawo do zawierania umów międzynarodowych ze wszystkimi państwami trzecimi oraz organizacjami międzynarodowymi we wszystkich dziedzinach swoich kompetencji (procedurę regulują art. 216 i 218 TFUE). Zdolność Dyplomatyczna (ius legationis): Utworzono Europejską Służbę Działań Zewnętrznych (ESDZ) pod przewodnictwem Wysokiego Przedstawiciela. Dawne delegatury Komisji Europejskiej przekształcono w oficjalne Ambasady (Delegatury) Unii Europejskiej na świecie. Odpowiedzialność Międzynarodowa: UE jako jednolity podmiot ponosi bezpośrednią odpowiedzialność za naruszenia prawa międzynarodowego oraz za działania swoich misji cywilnych i wojskowych. Zdolność Procesowa: Unia może występować jako strona (powód lub pozwany) przed międzynarodowymi organami arbitrażowymi i sądami. • • 1. 2. • • • • Prawo Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS Strona 4 z 9.

KONSTYTUCYJNY SPÓR O PRZYSTĄPIENIE DO EKPC – OPINIA TSUE 2/13 (2014 R.) Artykuł 6 ust. 2 TUE nakłada na Unię jednoznaczny obowiązek prawny: „Unia przystępuje do Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności”. Miało to poddać UE zewnętrznej kontroli sądu w Strasburgu (ETPCz). W grudniu 2014 r. TSUE wydał głośną Opinię 2/13, w której uznał wynegocjowany projekt umowy o przystąpieniu za niezgodny z prawem unijnym i zablokował proces akcesji. Trybunał uznał, że projekt narusza autonomię prawa UE, ponieważ poddawałby instytucje i wyroki TSUE kontroli organu zewnętrznego. Ponadto zagrażał on zasadzie wzajemnego zaufania pomiędzy państwami członkowskimi (kluczowej dla sprawnego działania m.in. Europejskiego Nakazu Aresztowania). 5. TRAKTATOWY KATALOG KOMPETENCJI UE (ART. 2–6 TFUE) Podmiotowość prawna określa zdolność do działania, natomiast zakres tego działania regulują kompetencje. Naczelną zasadą ustrojową jest zasada kompetencji powierzonych (art. 5 ust. 2 TUE): Unia działa wyłącznie w granicach kompetencji przyznanych jej przez państwa członkowskie w Traktatach. Wszelkie kompetencje nieprzyznane Unii należą do państw członkowskich. Zasada ta oznacza, że Unia **nie posiada cechy tzw. Kompetenz-Kompetenz** (kompetencji do samodzielnego zmieniania lub rozszerzania zakresu własnej władzy). Państwa członkowskie pozostają jedynymi „panami traktatów” (niem. Herren der Verträge). Trójdzielna Systematyka Kompetencji na Gruncie TFUE: Traktat z Lizbony uporządkował i podzielił obszary działań na trzy sztywne kategorie prawne określone w artykułach 2-6 TFUE: Prawo Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS Strona 5 z 9.

Kategoria kompetencji Zasada i Mechanizm Działania Dziedziny i Obszary (Katalog Zamknięty) Wyłączne (Artykuł 3 TFUE) Tylko Unia może stanowić prawo i przyjmować akty prawnie wiążące. Państwa członkowskie tracą całkowicie suwerenność ustawodawczą w tych dziedzinach. Mogą działać wyłącznie z upoważnienia Unii lub w celu implementacji aktów unijnych. 1. Unia celna; 2. Ustanowienie reguł konkurencji niezbędnych do funkcjonowania rynku wewnętrznego; 3. Polityka pieniężna dla państw strefy euro; 4. Ochrona zasobów morskich w ramach wspólnej polityki rybołówstwa; 5. Wspólna polityka handlowa (handel zewnętrzny). Dzielone (Artykuł 4 TFUE) Prawo stanowić mogą zarówno Unia, jak i państwa członkowskie. Obowiązuje tu kluczowa zasada preempcji (zajęcia pola): państwa wykonują swoją kompetencję w zakresie, w jakim Unia **nie wykonała** swojej lub postanowiła zaprzestać jej wykonywania. Rynek wewnętrzny, polityka społeczna (w określonych aspektach), spójność gospodarcza, społeczna i terytorialna, rolnictwo i rybołówstwo, środowisko, ochrona konsumentów, transport, sieci transeuropejskie, energia, przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Wspierające / Koordynujące (Artykuł 6 TFUE) Unia posiada kompetencje do prowadzenia działań mających na celu wspieranie, koordynowanie lub uzupełnianie działań państw członkowskich. Traktat wprowadza bezwzględny zakaz harmonizacji krajowych przepisów ustawodawczych i wykonawczych w tych obszarach. Ochrona i poprawa zdrowia ludzkiego, przemysł, kultura, turystyka, edukacja, kształcenie zawodowe, młodzież i sport (np. program Erasmus+), ochrona ludności, współpraca administracyjna. Zasada Preempcji w Kompetencjach Dzielonych (PEWNY PUNKT): Z chwilą, gdy Unia Europejska uchwali akt prawny (np. rozporządzenie lub dyrektywę) regulujący daną materię kompetencji dzielonej, państwa członkowskie automatycznie **tracą prawo** do stanowienia własnych przepisów krajowych w tym konkretnym zakresie. „Pole legislacyjne” zostaje bezpowrotnie zajęte przez prawo unijne. Prawo Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS Strona 6 z 9.

6. ZASADY WYKONYWANIA KOMPETENCJI I ICH USTROJOWA KONTROLA Samo posiadanie kompetencji przez Unię (odpowiedź na pytanie: *czy Unia może działać?*) nie oznacza pełnej swobody jej rządu. Sposób realizacji tych kompetencji (odpowiedź na pytanie: *jak Unia ma działać?*) podlega rygorystycznej kontroli w oparciu o dwie zasady skodyfikowane w artykule 5 TUE. A. Zasada Subsydiarności (Pomocniczości) – Art. 5 ust. 3 TUE Zasada ta stanowi, że w obszarach, które nie należą do jej kompetencji wyłącznych, Unia podejmuje działania tylko wtedy i w takim zakresie, w jakim cele proponowanego działania nie mogą zostać osiągnięte w sposób wystarczający przez państwa członkowskie (zarówno na poziomie centralnym, jak i regionalnym czy lokalnym), natomiast ze względu na rozmiary lub skutki proponowanego działania mogą zostać lepiej osiągnięte na poziomie Unii. Zakres stosowania: Dotyczy wyłącznie kompetencji **dzielonych** oraz **wspierających**. Nie ma zastosowania do kompetencji wyłącznych. Łączny test subsydiarności: Aby Unia mogła legalnie wydać akt, muszą zostać spełnione dwa kryteria jednocześnie: 1) Kryterium negatywne: Wykazanie, że działanie samych państw jest niewystarczające. 2) Kryterium pozytywne: Wykazanie, że działanie na poziomie unijnym przyniesie realną wartość dodaną. Mechanizm Wczesnego Ostrzegania (Udział Parlamentów Krajowych – Protokół nr 2) W celu zapobieżenia nadużywaniu władzy przez Komisję Europejską, Traktat z Lizbony przyznał parlamentom krajowym państw członkowskich bezpośredni instrument kontroli projektów aktów prawnych. Każdy projekt jest przesyłany do parlamentów krajowych, które mają **8 tygodni** na zgłoszenie uzasadnionej opinii wykazującej naruszenie zasady subsydiarności. Każdemu państwu przysługują 2 głosy (w systemach dwuizbowych po 1 głosie na izbę – łącznie 54 głosy w UE). Procedura „Żółtej Kartki”: Uruchamiana, gdy sprzeciw zgłoszą parlamenty reprezentujące co najmniej **1/3 ogólnej liczby głosów** (lub 1/4 w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości). Skutek prawny: Komisja Europejska (lub inny autor projektu) ma obowiązek ponownego przeanalizowania tekstu. Może go podtrzymać, zmienić lub wycofać, wymagane jest jednak przedstawienie szczegółowego uzasadnienia. Praktyka (Dane z wykładu): W historii mechanizm ten zadziałał **tylko 3 razy**: 2012 r. – Projekt rozporządzenia *Monti II* (dotyczący prawa do strajku – projekt wycofano). 2013 r. – Projekt rozporządzenia o powołaniu Prokuratury Europejskiej (projekt podtrzymano). 2016 r. – Projekt rewizji dyrektywy o pracownikach delegowanych (projekt podtrzymano). • • • 1. 2. 3. Prawo Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS Strona 7 z 9.

Procedura „Pomarańczowej Kartki”: Uruchamiana, gdy sprzeciw zgłoszą parlamenty reprezentujące **zwykłą większość głosów (powyżej 50%)**. Skutek prawny: Jeśli Komisja zdecyduje się podtrzymać projekt, sprawa trafia przed pierwsze czytanie do Parlamentu Europejskiego i Rady UE. Jeśli 55% członków Rady lub większość w PE uzna, że zasada subsydiarności została złamana, projekt zostaje automatycznie odrzucony i nie trafia do dalszych prac. *Nigdy w historii nie została uruchomiona.* Kontrola Następcza (Sądowa): Po formalnym wejściu aktu w życie, państwo członkowskie (w imieniu swojego parlamentu) lub Komitet Regionów mogą wnieść skargę do TSUE o stwierdzenie nieważności aktu prawnego z powodu naruszenia zasady subsydiarności. B. Zasada Proporcjonalności – Art. 5 ust. 4 TUE Zasada ta stanowi, że zakres i forma działania Unii nie mogą wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów Traktatów. W przeciwieństwie do subsydiarności, zasada proporcjonalności **dotyczy wszystkich kategorii kompetencji UE**, w tym również kompetencji wyłącznych. Wymaga ona od instytucji dobierania jak najmniej uciążliwych i restrykcyjnych środków. Jeśli cel można osiągnąć za pomocą elastycznej dyrektywy (która pozostawia państwom swobodę doboru form i metod), Unia nie powinna bezwzględnie narzucać sztywnego rozporządzenia. Trójstopniowy Test Proporcjonalności Stosowany przez TSUE: Test Adekwatności (Przydatności): Czy przyjęty środek jest odpowiedni i obiektywnie zdatny do realizacji zamierzonego celu politycznego? Czy istnieje logiczny związek przyczynowo-skutkowy? Test Konieczności (Niezbędności): Czy dany środek jest absolutnie niezbędny? Czy nie istnieje inny środek, który pozwoliłby osiągnąć identyczny cel, ale byłby łagodniejszy i mniej ingerowałby w suwerenność państw lub prawa jednostek? Test Proporcjonalności sensu stricto (Balansowanie Interesów): Czy korzyści społeczne i gospodarcze płynące z wprowadzenia regulacji unijnej przeważają nad negatywnymi ciężarami, kosztami i ograniczeniami, jakie ta regulacja nakłada na państwa członkowskie lub obywateli? 7. LITERATURA OBOWIĄZKOWA I PODSTAWA NORMATYWNA Do pełnego opanowania materiału i przygotowania do pytań opisowych wymagana jest znajomość tekstów źródłowych oraz literatury wskazanej w sylabusie dr. Pawła Kowalskiego: Prawo Pierwotne (Teksty Skonsolidowane): Artykuł 6 oraz Artykuł 47 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE). Artykuły 2–6 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Protokół nr 2 w sprawie stosowania zasad subsydiarności i proporcjonalności. • • 1. 2. 3. 1. ◦ ◦ ◦ Prawo Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS Strona 8 z 9.

Piśmiennictwo Akademickie: J. Barcik, R. Grzeszczak, Prawo Unii Europejskiej, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2022 (analiza struktur kompetencyjnych i podmiotowości). M. Kenig-Witkowska, Prawo instytucjonalne Unii Europejskiej, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2019, wyd. 8 (szczegółowy opis ewolucji podmiotowości od Maastricht do Lizbony). 2. ◦ ◦ Prawo Unii Europejskiej | Uniwersytet SWPS Strona 9 z 9.