GIYASEDDİN CEMŞİD

Published on
Scene 1 (0s)

GIYASEDDİN CEMŞİD

metin, kara kalem içeren bir resim Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

Scene 2 (9s)

GIYASEDDİN CEMŞİD KİMDİR?

Gıyaseddin Cemşid ismi Cemşid bin Mesud bin Mahmud et-Tabib el-Kaşi olup, lakabı Gıyaseddin’tir. 14. asrın sonlarına doğru Kaş şehrinde doğmuştur. Uluğ Bey’in “Ziyci” adlı eserinin ön sözünde  1429 senesinin sonbaharında Semerkand’da vefat ettiği bildirilmektedir.Gıyaseddin Cemşid, ilk tahsiline Kaş’da başladı. Tahsilinin başında sarf, nahiv ve fıkıh ilmini öğrendi. Fıkıh ilminde söz sahibi oldu. Mantık, belagat, matematik ve astronomi ilimlerini tam manasıyla tahsil etti. İlim aşkına uzun süren seyahatlere çıkar ve azimle çalışırdı. 1416 senesinde Karakoyunlu Sultanı İskender’in hizmetinde bulundu. İlmi şöhretinin yaygınlaşması üzerine, Timuroğulları Devleti’nin sultanı ve büyük astronomi alimi Uluğ Bey tarafından Semerkand’a davet edildi. Kurduğu rasathanenin müdürlüğüne getirildi.

Scene 3 (44s)

DEVAMI:

Gıyaseddin Cemşid , önce Nasıreddin Tusi’nin eserlerini inceledi. Kutbüddin Şirazi’nin eserlerini tetkik ederek, ziyadesiyle istifade etti. Meraga’da yapılan rasathanede çalışarak, astronomi cetvelleri( ziyc ) yeniden düzenleyip ortaya koydu. Böylece astronomide yeni ufukların açılmasını sağladı. Kendisi bir eserinde şöyle demektedir. ” Bazı yakın dostlarım, benden yıldızların muntazam bir takvimini ve astronomik cetvelinin yapılmasını rica ettiler.  Böylece Allah’ın yardımıyla çalışmalarımı sürdürdüm. Yıldızların cetvelini, yeryüzünden uzaklıklarını, güneş ve ay tutulması hesaplarını, bunların hesaplanmasında kullanılacak olan Tabak- ül - menâtik adlı aletin yapılış ve kullanılışını bu eserinde izah ettim.

Scene 4 (1m 13s)

DEVAMI:

Avrupalı bilim tarihçileri, yıldızların ve gezegenlerin yörüngelerinin daire şeklinde olmayıp, elips şeklinde olduğu keşfini Kepler’in başarılarından sayarlar. Halbuki ondan yüz sene önce Gıyaseddin Cemşid, bu ilmi hakikati Nüzhet-ül-Hadaik adlı eserinde izah etmiş ve ortaya koymuştur. İlmi çalışmaları ve dirayeti ile fen ilimlerinde araştırma, gözlem ve deney usulünün gelişmesini sağladı. 1406, 1407 ve 1408 seneleri için ay tutulmasının hesaplamalarını gayet hassas olarak yaptı. Ayın ve Utarid’in yörüngelerinin eliptik düzlemde olduğunu açıkça ispat etti. Böylece Kepler’in bunu kendine mâl etme iddiası geçersiz ve asılsız kaldı. Gıyaseddin Cemşid, astronominin yanında ilmi çalışmalarını daha çok matematik alanında yoğunlaştırdı. Ondalık kesirleri ilk defa o kullandı. Halbuki ondalık kesirlerin keşfi, Simon Stefan’a atfediliyordu.

Scene 5 (1m 48s)

GIYASEDDİN CEMŞİD MATEMATİĞE KATKILARI:

Gıyaseddin Cemşid Matematik tarihlerinde ondalık sistemin kaşifi sayılır. Yüksek dereceden sayısal denklemlerin yaklaşık çözümlerine ilişkin bulduğu yöntemlerle de ünlüdür. 1 derecenin sinüsünü 18 ondalığa kadar, pi sayısını da 12 ondalığa kadar doğru olarak bulmuştur.

Scene 6 (2m 4s)

GIYASEDDİN CEMŞİD'İN ESERLERİ:

Kitâbu Miftâh-il-Hisab (Hesap Anahtarı) Risâlet-ül-Kemaliyye veya Süllemüs-Sem’a (Göğün Dereceleri) Risâlet-ül-Muhîtiyye: Nüzhet-ül-Hedâik

Scene 7 (2m 15s)

KİTABU MİFTAF-İL-HİSAB:

Kitâbu Miftâh -il- Hisâb  (Hesap Anahtarı): Bir mukaddime ile beş bölümden meydana gelen eserin, birinci bölümünde tam sayılarla hesaplama, ikinci bölümünde kesirli sayılarla hesaplar, üçüncü bölümünde astronomide kullanılan hesaplar, dördüncü bölümünde topografik alan hesapları, beşincibölümünde ise bilinmiyenli hesaplar anlatılmaktadır.

Scene 8 (2m 33s)

RİSALET-ÜL-KEMALİYYE VEYA SÜLLEN-ÜS-SEM'A :

Risâlet- ül - Kemâliyye veya Süllem -üs- Sem’a  (Göğün Dereceleri): Gök cisimlerinin dünyâdan uzaklığı, büyüklükleri ve boyutlarından bahseden bu eser, Mustafa Zeki tarafından Türkçeye tercüme edilmiştir. Yazma nüshaları İstanbul ve Avrupa kütüphânelerinde bulunmaktadır.

Scene 9 (2m 50s)

NÜZHET-ÜL-HADAİK:

Nüzhet-ül-Hadâik : Kendi bulduğu Tabak- ül - Menâtık adlı bir rasat âletinden bahseder. Ayrıca enlem, gök cisimlerinin dünyâdan uzaklıklarını, ay ve güneş tutulmaları ile ilgili bilgileri ihtivâ eder.

Scene 10 (3m 4s)

RİSALET-ÜL-MUHİTİYYE:

Risâlet- ül - Muhîtiyye : Ondalık sayılarla ilgili kurallara ve pi sayısının değerine bu eserinde yer verdi. Arapça yazılan eser, İstanbul ve dünyânın birçok kütüphânesinde mevcuttur. Çeşitli yabancı dillere tercüme edilmiştir.

Scene 11 (3m 19s)

DİĞER ESERLERİNİN BAZILARIDA ŞUNLARDIR:

1) Risâletün fil- Hisâb  (Matematik), 2) Risâletün fil-Hendese (Geometri), 3) Kitâbün fî İlm -il- Hey’et  (Astronomi), 4) Risâlet- ül - Ceyb vel-Veter  (Cebir), 5) Risâletün fil- Mesâhât , 6) Risâletün an İhlîlcî’l -Kamer ve Utarid , 7) Risâle fî Ma’rifet -it- Tedâhul vet-Teşâruk vet-Tebâyün , 8) Makâle an Hisâb -il- Müneccimîn , 9) Risâletün-Nâkaşa fîhâ el- Cezûr -us- Samm  ( Binom Teoremleri Hakkında)

Scene 12 (3m 43s)

HAZIRLAYAN: AYŞENUR TÜZÜN